شبیه خوانی از آیین های عاشورایی در سیستان

شبیه خوانی یا تعزیه خوانی آیین ویژه در میان مردم سیستان است که به سبب عشق و علاقه به اهل بیت (ع) و اعتقادات مذهبی خاص شان در دهه نخست محرم در میان استقبال گرم و چشم گیر مردم شهرها و روستاهای شمال سیستان و بلوچستان اجرا می شود.

هر چند پیر غلامانی که با سبک وشیوه خاص و تاثیر گذار به اجرا نقش های تاثیر گذار می پرداختند اکنون در میان ما نیستند اما به سبب اهمیت این موضوع نسل به نسل نوشتارها منتقل و افراد جدید با بهره گیری از تجربیات گذشتگان جایگزین شده اند.

مراسم شبیه خوانی هر روز به یاد یکی از شهیدان کربلا اختصاص دارد که از تعزیه خوانی طفلان مسلم آغاز می شود و با تعزیه حضرت قاسم، حضرت علی اکبر، حضرت علی اصغر، و حضرت ابوالفضل العباس ادامه می یابد و در نهایت روز عاشورا امام حسین (ع) به شهادت این بزرگوار ختم می شود.

*** نقش بزرگان خاندان

در گذشته کدخدا،خان و سردار و بزرگان ده (روستا) باید لوازم تعزیه مانند شمشیر و سپر، لباس و بیاض (نسخه های تعزیه) را آماده و بانی تجمع شماری از مردم تعزیه خوان می شدند.

در مدت ۱۰ روز یعنی از اول تا دهم محرم تغذیه و خورد و خوراک شبیه خوانان بر عهده کدخدا یا بزرگ همان ده بود و تمرین ها نیز در منزل همین اشخاص صورت می گرفت و تعزیه خوانان پس از صرف صبحانه، تمرین و مقابله را آغاز می کردند و تا ناهار ظهر تمرینات ادامه می یافت.

کسانی که تجربه بیشتری داشتند به تازه کارها کمک می کردند و بعد از نماز و صرف نهار ظهر و اندکی استراحت دوباره لباس می پوشیدند و به کار تعزیه خوانی می پرداختند.

جماعتی از بزرگان و دست اندرکاران میدان شبیه خوانی را آماده می کردند به طوریکه زنان در گوشه ای و مردان در قسمت های دیگر قرار می گرفتند و میدانی شبیه قلعه بوجود می آوردند.

حدود ساعت ۳ یا ۴ بعدازظهر ابتدا موافق خوانان یا کاروان امام در حالی که علم سبز در دستان علمدار و امام و سایر همراهان بر اسب و شتر سوار و یکی از آنها “چاوشی ” می خواند از دروازه میدان وارد می شدند: ‘هر که دارد هوس کرب و بلا بسم الله، هر که دارد سرسودایی (همراهی) ما بسم الله و تا آخر خوانده و هر کس در محل یا خیمه خود استقرار می یافت.

لحظاتی بعد گروه مخالف یعنی شمر و ابن سعد و این زیاد در حالی که لباس های قرمز و پرزرق و برقی را پوشیده اند با خشونت و تندی و تاخت و تاز وارد میدان می شدند.

برای اینکه غرور و قدرت خود را به رخ دیگران بکشند چند دور در میدان می تاختند و سپس پیاده شده و در محلی که برایشان تعبیه شده است مستقر می شوند. طبال ها هنگام تاخت و تاز مخالفان برای اینکه سکوت مجلس را بشکنند مرتباً به طبل های خود می کوبیدند و بعضاً با نی نیز همراه می شدند.

شبیه خوانی در حقیقت فرصتی مغتنم است تا روستاییان و شهرنشینان در روزهای خاص گرد هم آیند و در سوگ سرور و سالار شهیدان حضرت حسین بن علی (ع) و یاران باوفایشان اشک ماتم بریزند.

در گذشته مردم شهرها و روستاهای دور و نزدیک به محل اجرای شبیه می رفتند که در این بین ادیمی، بنجار، چلنگ و لطف الله از جمله روستاهایی بود که مراسم شبیه خوانی به شیوه ای خاص اجرا می شد و پیرمردانی از گذشته با سبکی خاص به نقش آفرینی می پرداختند به طوریکه یک فرد سالها نقش ابوالفضل(ع)، امام حسین (ع) و یا گروه مقابل شمر و غیره را بر عهده داشتند.

امروزه نیز شبیه خوانی در روستاهای اجرا می شود اما نکته قابل توجه و حائز اهمیت اینکه بسیاری از بزرگان گذشته اکنون وجود ندارند.

** بزرگان شبیه خوانی

سید اقبال شاه تعزیه خوان برجسته ای در تمام سیستان بود که در بنجار به اجرای نقش می پرداخت این روستا با وجود پراکندگی جمعیت مرکز مهم و متنوع شبیه و تعزیه بود تعزیه خوانی و به ویژه ‘مخالف خوانی’ سید اقبال شاه، ورد زبان ها بود؛ صلابت جسم و ابهت روح و درشتی صدا و قدرت بازیگری وی که این آخری را بیشتر از پدر به ارث برده بود در او به کمال جمع بود.

مرحوم فقیر اربابی در ادیمی در نقش شمر، مزار عطا در نقش حضرت ابوالفضل (ع)، امام حسین (ع) و قاسم (ع) و یا حسین درویش علی در لطف الله در نقش شمر و شیخ اشرف در چلنگ از جمله افرادی (شووی گران) بودند که به خوبی نقش خود را ایفا می کردند و تاثیر زیادی در عزاداران حسینی و ارادتمندان ائمه اطهار (ع) بوجود می آوردند.

شبیه خوانی و عزاداری به این شیوه از جمله فرهنگهای عامه مردم سیستان است که از این طریق ارادت خود به خاندان پاک عصمت و طهارت (ع) را بروز می دادند.