شگفتی های شهر سوخته

شهر سوخته نام محوطه باستانى بزرگى است که در ۵۶ کیلومترى جنوب غربى شهر زابل واقع شده است.

این سلسله تپه‏ ها با مساحتى بالغ بر ۱۵۰ هکتار وسعت از بزرگترین محوطه ‏هاى باستانى دورانى آغاز تاریخى فلات ایران به شمار مى‏رود که ۵۲۰۰ سال قدمت دارد و از این نظر تنها شهرهاى باستانى انگشت شمارى چون شوش و تپه ملیان در ایران، موهنجودارو در پاکستان و گورستان معروف سلطنتى اور در میان رودان با آن قابل مقایسه هستند.

اگر تمدنهاى دره سند را مدیون رودخانه سند و بین النهرین را مدیون دجله و فرات و بالاخره مصر را هدیه رود نیل بدانیم، تمدن دشت سیستان نیز مدیون رودخانه هیرمند است.

باید گفت نخستین کسى که محوطه‏هاى شهر سوخته را از نظر علمى بررسى و معرفى کرد باستانشناس معروف انگلیسى، سراورل اشتین (sir Aurelstein) بوده که اطلاعات مفیدى را درباره آن به دست داده است و پس از سال ۱۳۴۶ تا زمان انقلاب اسلامى ایران، این محوطه باستانى توسط باستانشناسان ایتالیایى به سرپرستى مارتیسیوتوزى مجددا مورد بررسى و کاوش قرار گرفته است. پس از گذشت حدود ۱۹ سال از انجام آخرین پژوهشهاى میدانى، کارشناسان سازمان میراث فرهنگى کشور به سرپرستى دکتر سید منصور سجادى، کار پژوهش در این تپه را مجددا آغاز کردند.

اهمیت و وسعت کشفیات شهر سوخته در طى چند سال اخیر این محوطه را از صورت محوطه باستانى عادى دوران مفرغ بیرون آورد و به مهم‏ترین مرکز استقرار در حقیقت، اجتماعى، سیاسى، اقتصادى و فرهنگى تمام منطقه در طى هزاره سوم و دوم پ. م درآورده است. حاصل بررسى‏ها در اطراف شهر سوخته، بازیابى و شناسایى حدود چهل محوطه باستانى دیگر است که با شهر سوخته قابل مقایسه ‏اند و شهر سوخته با وسعت ۱۵۰ هکتارى خود بزرگترین محوطه‏ها مى‏باشد. در مساحت بالغ بر ۱۲۰ هکتار از کل مساحت ۱۵۰ هکتارى این تپه‏ها، دیده مى‏شود و حدود ۷۵ هکتار از سطح این تپه‏ها با توده سفال‏هاى شکسته، قطعات سنگ، فلز، مرمر و قطعات و باقى مانده‏هاى مواد باستانى دیگر پوشیده شده است. تپه ‏هاى شهر سوخته به پنج بخش اصلى تقسیم مى‏شوند:

۱ ـ بخش مسکونى شرقى که بلندترین قسمتهاى شهر را تشکیل مى‏دهد. ۲ ـ منطقه بزرگ مرکزى یا منطقه مسکونى مرکزى که از سوى غرب، جنوب و شرق با گودالهاى عمیقى از بخشهاى دیگر جدا مى‏شود. ۳ ـ منطقه صنعتى شهر که در شمال غربى شهر واقع شده و در سطح آن وسایل و ابزار سنگى گوناگون به فراوانى دیده مى‏شود. ۴ ـ منطقه بناهاى یادمانى در شرق منطقه صنعتى که کار بررسى و کاوش در آن از سال ۱۳۷۸ آغاز و تاکنون ادامه دارد. ۵ ـ منطقه جنوب غربى شهر که گورستان را در برگرفته و داراى مساحتى بالغ بر ۲۵ هکتار است تعداد گورهاى موجود در این گورستان بیش از ۲۵۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰ تخمین زده شده است.

شهر سوخته در طى تاریخ حیات خود حداقل سه بار دچار آتش ‏سوزى و حریق شده و وجه تسمیه آن به خاطر وجود آثار سوختگى شدید و باقى مانده خاکسترهاى بسیار زیاد در سطح آن مى‏باشد که باعث شده مردم محلى این نام مناسب را، شهر سوخته انتخاب کنند. شهر سوخته بین سالهاى ۲۰۰۰ تا ۳۲۰۰ پیش از میلاد، محل مسکونى بوده است. آثار تمدنى موجود در این شهر به چهار دوره و یازده مرحله جداگانه تقسیم شده است.

دوره اوّل: این دوره از شهر سوخته مطابق با دوران آغاز نگارش در میان رودان و خوزستان است که کهن‏ترین ادوار سکونتى شهر را در بر مى‏گیرد. در کهن‏ترین طبقه این دوره، یک گل نوشته دوران آغاز ایلامى پیدا شده است. این متن گلى، تنها نوشته متعلق به این دوره از تاریخ است که در سرزمینهاى شرقى فلات ایران و در مشرق کویر لوت پیدا شده است.

دوره دوم: در دوره دوم شهر سوخته به اوج شکوفایى و گسترش خود رسیده و مساحت آن حدود هشتاد هکتار برآورده شده است. بناهاى بسیارى در این دوره در شهر ساخته شده و امور گوناگون دامدارى، کشاورزى، صنعتى و بازرگانى در آنجا توسعه یافته است.

این دوره مربوط به دوران آغاز شهرنشینى و نیز مصادف با اواسط دوران مفرغ است.

دوره سوم: آثار دوره سوم استقرار در شهر سوخته زمانى بین ۲۵۰۰ تا ۲۳۰۰ پ. م یعنى دوران موسوم به دوره دولت ـ شهر را در بر مى‏گیرد.

دوره چهارم: آثار بسیار کمى از این دوره به دست آمده و تنها اثر معمارى که به این دوره نسبت میدهند بناى معروف به کاخ سوخته است.

معمارى: ضمن کاوشهاى انجام شده در این شهر، آثار معمارى چندى که قابل انتساب به دوره‏هاى مختلف استقرار هستند به دست آمده است. مهم‏ترین و بزرگترین مجموعه ساختمانى شهر شاید خانه‏هاى معروف به «خانه پلکانى» از دوره دوم و بناى معروف به کاخ سوخته از دوره چهارم استقرار در این شهر باشند.

همچنین در چهارمین فصل کاوشهاى شهر سوخته، باستانشاسان موفق به شناسایى بزرگترین بناى این شهر در وسعت نزدیک به یک هزار متر مربع شدند که داراى پلکانى وسیع و عریض مى‏باشد و به گفته سید منصور سجادى سرپرست هیات باستانشناسى شهر سوخته ـ این بنا در این برهه زمانى در هیچ اثر باستانى دیگرى در ایران و همچنین میان رودان دیده نشده است و صدها پیکره گلى انسان و جانوران مى‏تواند دلیل استفاده از این محل به عنوان یک معبد باشد.

گورستان شهر سوخته: گورستان شهر داراى مساحتى به وسعت ۲۵ هکتار مى‏باشد. تاکنون هشت گونه قبر به اشکال و اندازه‏هاى مختلف کشف شده است که عبارتند از گودالهاى ساده، گودالهاى دو قسمتى، گورهاى سردابه‏اى، گورهاى شبه سردابه‏اى، قبور خشتى مربع، قبور خشتى مستطیل، قبور دو دیواره‏اى و قبور مدور.

مردمان شهر سوخته مردگان خود را معمولا در میان پارچه مى‏پیچیده‏اند و در جهات جغرافیایى گوناگون و به شکلهاى مختلف (معمولا به حالت جنینى و چمباتمه) به خاک مى‏سپرده‏اند.

با توجّه به اعتقادات مردم این سامان نسبت به زندگى پس از مرگ، در گورهاى افراد لوازم مورد نیاز و اغذیه لازم براى زندگى در جهان دیگر در داخل ظروف مختلف گذاشته مى شده است که عمده‏ترین آنها عبارتند از:

۱ ـ لوازم مورد نیاز براى تدفین مانند کفن، فرش حصیرى و لباس

۲ ـ غذاى لازم براى ادامه زندگى شامل انگور، جو، گندم، گوشت، سیر و نوشیدنیهاى گوناگون

۳ ـ وسایل و لوازم شخصى و فردى مانند شانه، سبد، ظرف و مانند آن

۴ ـ وسایل و ابزار کار مانند مهر، تیغه، نوک پیکان، مهره‏هاى مختلف رنگى و سنگى و مانند آن

۵ ـ لوازم و ابزار نیایشى و آیینى مانند نذورات مختلف، از جمله جانوران و چهارپایان کامل و پیکرک‏هاى آنها از ظروف سفالى که صرفا در مراسم تدفین از آنها استفاده مى‏شده است.

یکى از قبور شاخص شهر سوخته تدفین گروهى شماره ۱۰۰۳ است. در این قبر تعداد ۱۲ جمجمه گرداگرد دیواره داخلى این قبر دایره شکل کار گذاشته شده بود. که جمجمه یکى از جسدها در این قبر متعلق به دخترى ۱۲ ـ ۱۳ ساله بوده است که به بیمارى هیدروسفالى مبتلا بوده و «پزشکان» شهر سوخته حدود ۲۷۵۰ سال پیش از میلاد و به عبارتى ۴۷۵۰ سال پیش به بیمارى او پى برده و عمل جراحى انجام داده ‏اند که این قدیمى‏ترین نمونه جراحى شناخته شده در ایران است.

در میان قبور پیدا شده در سال ۱۳۷۶ مى‏توان به یک قبر سردابه‏اى که به خانواده‏اى شاخص در شهر سوخته تعلق داشت اشاره کرد که آخرین جسد این گور متعلق به دخترى ۱۷ ساله بوده که علاوه بر ظروف سفالى و مواد غذایى موجود در کنار مرده تعدادى از اشیا شخصى این زن جوان نیز همراه وى به خاک سپرده شده بود. این لوازم که در داخل یک سبد و در کنار صورت، در نزدیک دستهاى او گذاشته شده بود، در حقیقت یک کیف آرایشى شامل یک جعبه، آیینه چوبى خراطى شده، یک آیینه مفرغى، یک هاون بسیار ظریف مرمرى سرمه‏کوبى، یک میله مفرغى سرمه‏کشى، یک سرمه دان مرمرى و سرمه داخل آن، یک شانه چوبى بسیار ظریف و یک کاسه سفالى خاکسترى منقوش به دست آمد. اسکلت این زن جوان همراه با اشیاى ذکر شده و تعداد دیگرى از لوازم و ابزار چوبى و حصیرى همگى در روى یک فرش حصیرى کار گذاشته شده بود. تاکنون هزاران قطعه اشیاء مختلف فلزى، چوبى حصیرى، گلى، سنگى، سفالى، استخوانى و مواد دیگر از مناطق مسکونى و گورستان شهر به دست آمده است. ظروف سفالى شهر سوخته را به وسیله چرخ سفالگرى مى‏ساخته‏اند. این ظروف معمولا به دو گروه سفالهاى منقوش و غیر منقوش تقسیم مى‏شوند. استفاده از سنگ مرمر نیز براى ساختن ظروف بسیار ظریف رایج بوده چنان که از سنگهاى بهادار مانند عقیق و لاجورد و فیروزه براى ساختن مهره‏هاى گوناگون تزیینى استفاده مى‏کردند. مردم شهر سوخته حدود ۵۰۰۰ سال پیش، این مواد را از نقاط دور دستى مانند بدخشان افغانستان و یا خراسان به صورت خام به این مکان وارد مى‏کردند و پس از تراشهاى اولیه و ساختن مهره‏هاى مورد نیاز خود،
مابقى را به نقاط دیگرى مانند شبه جزیره عمان، جزایر و سواحل خلیج فارس و شهرهاى میان رودان صادر مى‏کرده‏اند. همچنین از سنگهاى دیگرى مانند سنگ چخماق، بازالت، سنگ صابون، سنگ شیشه و مانند آن براى ساختن اشیاء زینتى و یا ابزار کار استفاده شده است. براساس کاوشهاى علمى شهر سوخته، نشانه‏هاى بارزى از صنایعى مانند بافندگى، نجارى و فلزگرى به چشم مى‏ خورد به گونه‏اى که ساخت اشیاء چوبى و حصیرى و بافندگى نیز در شهر سوخته مرسوم بوده است. مردم شهر سوخته به گونه‏اى در ساختن و بافتن شانه ‏هاى چوبى و اشیاى حصیرى مهارت داشته‏اند. این مردم با استفاده از نى‏هاى اطراف دریاچه هامون سبدهاى نى‏اى زیبا و فرشهاى حصیرى تولید مى‏کرده‏اند و با استفاده از چوب، شانه‏هاى چوبى ظریفى ساخته‏اند.

پارچه‏ هاى مورد نیاز خود را از الیاف گیاهان و پشم و موى چهارپایان مى‏بافته‏اند که نمونه کلیه این اشیاء طى کاوشهاى سالهاى اخیر به دست آمده است. در میان اشیاء پیدا شده باید به مهره‏هاى تزیینى مختلف، پیکره‏هاى کوچک گلى جانوران و انسان، مهرهاى گوناگون سنگى و فلزى و استخوانى، گلوله‏هاى گلى و در پوشهاى گلى، ظروف مختلف و اسباب و ابزار بازى‏هاى فکرى و صدها نوع اشیاء دیگر اشاره کرد.

یک نمونه از اشیا بسیار مهمى که در اثر حفارى پیدا شده است یک تخته بازى چوبى است که در روى آن نقش مارى حکاکى شده است که دم خود را به دهان گرفته و با حرکتهاى مارپیچ خود تعداد ۲۴ خانه دایره‏اى شکل منقطع را به وجود آورده است. مهره ‏هاى بازى نیز با این تخته در کنار آن و داخل یک کاسه سفالى گذاشته شده بود که این شى نفیس و یگانه را شاید بتوان «پدر» بازى شطرنج به حساب آورد. همچنین پیدا شدن گل نوشته‏اى با علایمى شبیه به آنچه که خط دوران آغاز ایلامى خوانده شده است نشان دهنده آشنایى جامعه شهر سوخته با نوشتن و ثبت وقایع و همچنین ارتباط این شهر با شهرهاى غربى فلات ایران بوده است.(راهنماى مختصر شهر سوخته نوشته سید منصور سید سجادى ۱۳۷۸)

یکى از جالبترین وسایل چوبى به دست آمده از شهر سوخته، شانه ‏هاى آن مى‏باشد که یک نمونه از آنها، شانه‏اى معرق کارى مى‏باشد که قدیمى‏ترین اثر معرق کارى بوده که داراى دسته هندسى شکل بوده و دندانه‏هاى بسیار ظریفى بر روى سطح دسته آن مشاهده مى‏شود. به نظر مى‏آید هنرمندان این شهر باستانى دو نوع چوب متفاوت را در اشکال گوناگون بریده و بر روى سطح دسته شانه قرار داده‏اند و براى چسباندن آنها از صمغ درخت استفاده کرده‏اند و با توجّه به قدمت شانه ‏هاى مشابه، مربوط به سه هزار پیش از میلاد است و نقوش آن مشابه نقوش سفالهاى کشف شده از آسیاى مرکزى و بخشهایى از پاکستان است.(روزنامه جام جم، سه شنبه ۱۲ اسفند ۱۳۷۹ گزارش دکتر سجادى)

تعداد روستاهاى وابسته به شهر سوخته که در برخى از آنها کشاورزى و دامدارى و در برخى نیز فعالیتهاى صنعتى رایج بوده، بسیار زیاد است. همچنین مردم ساکن در شهر سوخته متعلق به یک گروه قومى و یا فرهنگى خاصى نبوده‏اند بلکه در شهر سوخته ۵۰۰۰ سال پیش، اقوام و گروه‏هاى نژادى مختلفى در عین مسالمت با یکدیگر مى‏زیسته‏اند به گفته دکتر سید منصورى سجادى، سرپرست کاوش‏هاى باستانشناسى شهر سوخته، در میان هزاران قطعات اشیاى به دست آمده در این شهر تاکنون هیچ گونه اثرى از سلاحهاى تهاجمى و حتى تدافعى به دست نیامده است و کلیه اشیا برنده و کشنده‏اى که یافت شده از نوع ابزار موارد استفاده روزمره و یا مخصوص شکار جانوران و صید پرندگان بوده است.

مردم شهر سوخته از راه انجام کارهاى تولیدى صنعتى همچون سنگ‏تراشى، بافندگى، سفالگرى، حصیربافى، پارچه بافى و تیغه تراشى امرار معاش مى‏کرده‏اند.

شغلهاى دیگرى چون بازرگانى، دامدارى و کشاورزى، ماهیگیرى و شکار نیز در اینجا رایج بوده است. مردم شهر با دانه‏هاى گیاهان مختلف میوه‏ها، گوشت جانوران گوناگون بویژه گاو، گوسفند، بز، غزال، ماهى، پرندگان مهاجر و تخم پرندگان تغذیه مى‏ کرده‏ اند.

مانند بسیارى از مراکز تمدنى مشرق فلات ایران، شهر سوخته حدود سالهاى ۲۰۰۰ پیش از میلاد از بین رفته است. و تا حدود ۱۵۰۰ سال پس از این واقعه بار دیگر ساختمان شهر هخامنشى دهانه غلامان اثرى از حیات و زندگى در دشت سیستان را به ارمغان مى‏آورد.(راهنماى مختصر شهر سوخته تالیف دکتر سجادى ۱۳۷۸)

منبع  : shahr-i-sokhta.ir